• BIST 93.469
  • Altın 228,849
  • Dolar 5,7332
  • Euro 6,5830
  • İstanbul : 16 °C
  • Ankara : 9 °C
  • İzmir : 16 °C

ENDOKRİN BOZUCULARA DİKKAT…

Feyza Darendeliler



Endokrin ?disruptor? bozucular (EB), endokrin işlevler üzerine etki ederek organizma veya yavrusu üzerine olumsuz etkisi olan maddeler olarak açıklanıyor. Bu maddeler doğal veya yapay olabiliyor. EB?ların neden olduğu bozukluklar arasında erişkin kadınlarda: meme kanseri, erkek doğumun azalması, erişkin erkeklerde: kanser (testis, prostat), sperm sayı ve nitelik bozukluğu sayılabiliyor.

EB?lar vücutta başta over ve testisler olmak üzere birçok sistem ve organ üzerine etki ederler ve dolayısıyla etkileri de çok çeşitlidir.

Aslında EB?ın etkileri yıllardır diğer canlılar üzerinde gösterilmektedir.

Eksojen EB?ların etkileri farklı şekillerde olabilir:
1- Hormona benzer etki
2- Hormona antagonistik etki
3- Hormon sentez ve metabolizması üzerine etki
4- Reseptör düzeylerine etki.

Etki ettikleri reseptörler estrojen, androjen, tiroid, steroid ve progesteron gibi reseptörleridir. Etkileri genellikle estrojenik/antiestrojenik, androjenik/antiandrojenik, tirod agonisti/tiroid antagonisti gibi hormona benzer veya hormona karşıt etki olarak adlandırılır. İntrauterin dönemde genital sistemin farklılaşmasında rol alan genlerin transkripsyonunu bozarak da etki gösterirler.

Genellikle doza bağlı bir yanıt ilişkisi yoktur. Tek bir EB ile farklı yanıtlar olabilir ve etkileri bir latent dönemin ardından geç ortaya çıkabilir. EB?ların bir kısmı yağ dokusunda biriktiği için uzun yıllar insan vücudunda kalabilir.

EB?ların kendi etkileri farklı, metabolitlerinin etkileri farklı olabilir. Yaşamın bazı dönemleri kritik dönem olup az miktarda EB bile büyük etkiler gösterebilir. Bazen etki bu maddelerle yüzlerce kez karşılaşma sonucu ortaya çıkar. Bu maddeler atmosfer, sular ve gıda zincirlerinde bulunduğu için konu evrensel bir boyut kazanmıştır.

Gebelikte etkisi, alınan doza ve alınma zamanına göre değişir. En önemli özelliği bazı etkilerinin nesiller boyunca ortaya çıkmasıdır. Bu da epigenetik mekanizma ile açıklanmakta olup bu maddelerin DNA sekansında değişiklik yapmadan fonksyonunda değişmeye yol açarak oluşturdukları değişikliğin kalıtsal olabilmesidir.

EB?ların neden olduğu bozukluklar aşağıda özetlenmiştir:

Erişkin kadınlarda: meme kanseri, endometriosis, fetusda malformasyonlar, erkek doğumun azalması

Erişkin erkeklerde: kanser (testis, prostat), sperm sayı ve nitelik azlığı, tiroid hormon bozukluğu vb.

Kız çocuklarda: erken püberte, prematür telarş, vajinal kanser, genital sistem malformasyonları, MSS gelişim bozuklukları, düşük doğum tartısı, hiperaktivite, öğrenme bozuklukları, zeka düşüklüğü, hipotiroidi, obesite

Erkek çocuklarda: Kriptorşidi, hipospadias, testosteron düşüklüğü, hipotiroidi, obesite. Kriptorşidi, hipospadias, testis kanseri, infertilite bir bütün olarak testiküler disgenezi olarak adlandırılmakta ve etyolojisinde genetik ve erken dönemde etki eden çevresel faktörler sorumlu tutulmaktadır.

Gerçekten Dünya istatistiklerine bakıldığında hipospadias, testis kanseri ve kriptorşidi sıklığının arttığı, sperm sayı ve volümünde son 50 yılda belirgin azalma olduğu bildirilmektedir.

Kadınlarda da meme kanserinin arttığı bilinmektedir. Bugün erişkin hastalıkların fetal kaynaklı olduğunu öne süren hipotez kapsamında EB?ların rolü olduğu düşünülmektedir.

AB tarafından 600 üzerinde kimyasal madde EB olarak tanınmaktadır. Genel olarak bu maddeler şu başlıklar altında toplanabilir:

Yapay olanlar:
1- Dioksinler
2- Furanlar
3- Poliklorlu bifeniller (PCB)
4- Biosidler
5- Fitalatlar
6- Fenol türevleri
7- Ağır metaller

Doğal olanlar:
1. Fitoestrojenler
Dioksinler, kentsel ve endüstriyel atıkların yakılarak yok edilmesi sırasında atmosfere karışan poliklorinize bir hidrokarbondur. En iyi bilinen dioksin tetraklorodibenzo-p-dioksindir(TCDD). Suya ve toprağa karışır. Yüksek lipofilik etkisi nedeni ile memelilerin yağ dokusunda birikir.

Özellikle yağlı balık tüketiminin fazla olduğu ülkelerde ve endüstriyel bölgelerdeki tarım arazilerinde etkisi daha belirgindir. Antiestrojenik etkisi vardır ve kızlarda menarş gecikmesi ve erkeklerde testis küçüklüğüne neden olur.

PCB sanayide yoğun olarak kullanılır. Lipofliktir, östrojenik ve anti androjenik etkisi vardır. PCB düzeyleri ile düşük doğum tartısı arasında ve yine PCB ile testiküler disgenezi arasında ilişki bulunmuştur. Pestisitler çok çeşitli olup bunlardan esas yüksek östrojenik etkisi bulunan DDT artık kullanılmamakla birlikte halen kullanılan Vinclozolin ve endosülfan gibi pestisitlerin anti androjenik etkileri vardır.

Tribütiltin (TBT) denizcilik sektöründe kullanılan bir organotin bileşiğidir. Sularda yaygın olarak bulunur. Androjenik etkisinin yanı sıra lipogenez ile ilgili bazı enzimler aracılığıyla obezojen etki gösterir. Fitalatlar plastik maddelerin ve kozmetik ürünlerin içinde bulunur.

Östrojenik ve antiandrojenik etkileri vardır. Annede fitalat düzeyi ne kadar yüksekse çocukta anogenital mesafenin o kadar kısa olduğu ve kriptorşidinin sık olduğu gösterilmiştir. Fenol türevlerinden Bisfenol A (BPA) çeşitli plastiklerin yapımında ve konservelerin iç yüzeyinde kullanılmaktadır. Östrojenik etkileri vardır. Hayvanlarda yapılan çalışmalarda erken ergenlik, prostat hiperplazisi, immun fonksiyonlarda azalma, beyinde cinsiyet yapılarında ve cinsel davranışta değişme gibi çok çeşitli etkileri saptanmıştır.

Fitoestrojenler bitkilerde doğal olarak bulunan östrojenlerdir. En iyi bilinenleri izoflavon ve komestan olup özellikle soya gibi bu maddeleri içeren besinlerle beslenen kişilerde çeşitli östrojenik etkiler gösterirler.

Endokrin bozucuların hayvanlarda cinsel gelişim üzerine ve beyin virilizasyonu üzerine etkileri gösterilmiştir. Lipofilik olan dioksin, PCB gibi endokrin bozucuların annenin yağ dokusunda yıllarca depolanıp emzirme döneminde çocuğa geçebildiği çeşitli çalışmalarda gösterilmiştir. Bu nedenle anne sütünde bazı endokrin bozucu düzeylerinin belirli aralarla izlemi gerekir.

Endokrin bozucular tiroid hormon ve TSH düzeylerinde hafif oranda oynamalara neden olurlar ve bu özellikle gebeliğin ilk trimestrinde fetusun nörolojik gelişimi için zararlı olabilir. Bunların dışında çeşitli kozmetiklerde kullanılan parabenler, alüminyum tuzları, siklosiloksan, triklozan, güneş kremleri, aloe vera gibi bakım ürünleri estrojenik etki göstererek insan sağlığını tehdit etmektedir.

Endokrin bozucular çok çeşitli olup çevremizde yaygın olarak bulunmaktadır.
Bu konuda yapılan ve yapılacak çeşitli çalışmalar ve insan için zararlı olabilecek en düşük düzeyin belirlenmesi çalışmaları ileriye yönelik bilgilerimizi geliştirecektir.
Kaynaklar :
1- Pombo M, Castro-Feijoo L. Endocrine disruptors. JPEM 2005; 18: 1145- 55.
2- Centers for Disuse Control and Prevention. National Center for Enviromental Health. National Report on Human Exposure to Enviromental Chemicals. Atlanta GA, 2003.

 

Bu yazı toplam 2693 defa okunmuştur.
UYARI: Küfür, hakaret, rencide edici cümleler veya imalar, inançlara saldırı içeren, imla kuralları ile yazılmamış,
Türkçe karakter kullanılmayan ve büyük harflerle yazılmış yorumlar onaylanmamaktadır.
Bu yazıya henüz yorum eklenmemiştir.
Yazarın Diğer Yazıları
ÜYE İŞLEMLERİ
Tüm Hakları Saklıdır © 2009 Sağlığın Sesi | İzinsiz ve kaynak gösterilmeden yayınlanamaz.
Tel : 0212 259 58 09 | Haber Yazılımı: CM Bilişim